UDID / दिव्यांग प्रमाणपत्र

दिव्यांगत्व प्रमाणपत्र व UDID कार्ड कसे मिळवावे — प्रक्रिया, कागदपत्रे आणि अधिकृत संकेतस्थळे.

माहिती पडताळणी: स्रोत: UDID पोर्टल (भारत सरकार) व दिव्यांग सहाय्यक पोर्टल (महाराष्ट्र शासन)

UDID कार्ड व दिव्यांगत्व प्रमाणपत्रासाठी अर्ज केवळ भारत सरकारच्या अधिकृत UDID (स्वावलंबन कार्ड) पोर्टलवर केला जातो. इतर कोणत्याही अनधिकृत संकेतस्थळावर वैयक्तिक माहिती देऊ नका.

UDID साठी अधिकृत संकेतस्थळ दिव्यांग प्रमाणपत्राची माहिती अधिकृत मार्गदर्शक सूचना

UDID म्हणजे काय?

UDID (Unique Disability ID — विशिष्ट दिव्यांग ओळखपत्र) हा भारत सरकारचा उपक्रम आहे. देशभरातील दिव्यांग व्यक्तींचा राष्ट्रीय डेटाबेस तयार करणे हा त्याचा उद्देश आहे.

या उपक्रमांतर्गत राज्य शासनाने अधिसूचित केलेल्या सक्षम वैद्यकीय प्राधिकाऱ्यांमार्फत, ऑनलाइन पद्धतीने, प्रत्येक दिव्यांग व्यक्तीला दिव्यांगत्व प्रमाणपत्र व UDID कार्ड दिले जाते. शासकीय लाभांचे वितरण पारदर्शक, कार्यक्षम व सुलभ व्हावे आणि त्यात एकसमानता यावी, हा यामागचा हेतू आहे.

दिव्यांगत्व प्रमाणपत्र म्हणजे काय?

दिव्यांगत्व प्रमाणपत्र हा एखाद्या व्यक्तीच्या दिव्यांगत्वाचा प्रकार व टक्केवारी नमूद करणारा अधिकृत दस्तऐवज आहे. ते सक्षम वैद्यकीय प्राधिकाऱ्याने — म्हणजे जिल्ह्याचे मुख्य वैद्यकीय अधिकारी, जिल्हा शल्यचिकित्सक किंवा समकक्ष अधिकृत वैद्यकीय अधिकारी — वैद्यकीय मंडळाच्या मूल्यमापनानंतर दिले जाते.

दिव्यांग व्यक्तींचे हक्क अधिनियम, २०१६ मध्ये २१ प्रकारचे दिव्यांगत्व नमूद आहे. किमान ४०% दिव्यांगत्व असलेल्या व्यक्तींना “मानदंड दिव्यांगत्व” असलेल्या व्यक्ती मानले जाते आणि आरक्षण व अनेक योजनांसाठी हीच अट असते.

महाराष्ट्रात दिव्यांगत्वाची तपासणी, मूल्यमापन व प्रमाणपत्र वितरणासाठी सार्वजनिक आरोग्य विभागाने दि. १४ सप्टेंबर २०१८ रोजी मार्गदर्शक सूचना निर्गमित केल्या आहेत. शासन निर्णय पहा

UDID चे महत्त्व

  • शासकीय योजनांसाठी पुरावा

    UDID कार्ड भारत सरकारकडून दिव्यांगत्वाचा पुरावा म्हणून मान्य आहे. आर्थिक सहाय्य, आरोग्य, शिक्षण व रोजगाराशी संबंधित योजनांसाठी त्याचा उपयोग होतो.

  • राज्याच्या योजनांसाठी आवश्यक

    महाराष्ट्र शासनाच्या अनेक योजनांमध्ये “दिव्यांगत्व प्रमाणपत्र / UDID” हे आवश्यक कागदपत्र आहे. उपलब्ध सुविधा पहा.

  • दिव्यांग सहाय्यक पोर्टलवर नोंदणी

    महाराष्ट्र शासनाच्या दिव्यांग सहाय्यक पोर्टलवर नोंदणी करताना UDID कार्ड क्रमांक भरावा लागतो.

  • एकच ओळख क्रमांक

    प्रत्येक दिव्यांग व्यक्तीला एक विशिष्ट ओळख क्रमांक मिळतो; कार्डवर दिव्यांगत्वाचा प्रकार व प्रमाण नमूद असते.

  • प्रवास सवलत

    UDID आधारित बस सवलतीबाबत परिवहन विभागाचा शासन निर्णय (२२ जून २०२३) उपलब्ध आहे. प्रवास सवलती पहा.

  • डिजीलॉकरमध्ये उपलब्ध

    UDID कार्ड / दिव्यांगत्व प्रमाणपत्र ऑक्टोबर २०२० पासून डिजीलॉकरशी जोडलेले आहे.

कोणासाठी आवश्यक आहे?

पूर्ण किंवा अंशतः दिव्यांगत्व असलेला भारताचा कोणताही नागरिक UDID कार्ड व दिव्यांगत्व प्रमाणपत्रासाठी अर्ज करू शकतो. विशेषतः —

  • दिव्यांग व्यक्तींसाठीच्या शासकीय योजना, शिष्यवृत्ती, निवृत्तीवेतन किंवा सवलतींचा लाभ घेऊ इच्छिणाऱ्या व्यक्ती;
  • शिक्षण व शासकीय नोकरीतील दिव्यांग आरक्षणाचा लाभ घेऊ इच्छिणाऱ्या व्यक्ती;
  • ज्यांच्याकडे जुने (हस्तलिखित / ऑफलाइन) दिव्यांगत्व प्रमाणपत्र आहे अशा व्यक्ती — त्यांनीही UDID पोर्टलवर अर्ज करावा.

४०% पेक्षा कमी दिव्यांगत्व असले तरी UDID कार्ड दिले जाते (पांढरे कार्ड). केंद्र शासनाच्या दि. १६ डिसेंबर २०२२ च्या अधिसूचनेनुसार केंद्र शासनाच्या राष्ट्रीय संस्था व संमिश्र प्रादेशिक केंद्रांमध्ये UDID धारकांना — दिव्यांगत्वाच्या टक्केवारीचा विचार न करता — नोंदणी / निदान शुल्कात सूट देता येते, असे UDID पोर्टलवर नमूद आहे.

आवश्यक कागदपत्रे

UDID पोर्टलनुसार अर्जासाठी खालील कागदपत्रे लागतात:

कागदपत्रे व अपलोड करण्याचे स्वरूप (स्रोत: UDID पोर्टल — FAQ)
कागदपत्रफाइल आकारफाइल प्रकार
रंगीत छायाचित्र15–100 KBjpeg, jpg, gif, png
अर्जदाराची स्वाक्षरी3–30 KBjpeg, jpg, gif, png
पत्त्याचा पुरावा10–500 KBjpeg, jpg, png, pdf
दिव्यांगत्व प्रमाणपत्र (आधीच असल्यास)10–500 KBjpeg, jpg, png, pdf
आधार तपशील—अर्जात भरावा

अर्ज व वैद्यकीय मूल्यमापनाची प्रक्रिया

UDID पोर्टलवर दिलेल्या माहितीनुसार प्रक्रिया पुढीलप्रमाणे आहे:

  1. ऑनलाइन अर्ज: swavlambancard.gov.in या पोर्टलवर नवीन UDID कार्डसाठी (किंवा तात्पुरत्या कार्डच्या नूतनीकरणासाठी) अर्ज करा. अर्ज स्वतः भरता येतो किंवा कोणाचीही मदत घेता येते.
  2. पावती: अर्जानंतर मिळणाऱ्या पावतीवर (Acknowledgement) मूल्यमापनासाठी नेमलेल्या वैद्यकीय प्राधिकारी / रुग्णालयाचा तपशील असतो.
  3. अर्जाची पडताळणी: अर्ज आपल्या रहिवासी जिल्ह्याच्या मुख्य / जिल्हा वैद्यकीय अधिकाऱ्याकडे (किंवा ज्या अधिसूचित रुग्णालयात दिव्यांगत्वाशी संबंधित उपचार सुरू आहेत तेथे) जातो.
  4. मूल्यमापनाची तारीख: मूल्यमापनाची तारीख व रुग्णालयाचे नाव अर्जदाराच्या मोबाइलवर SMS द्वारे कळवले जाते.
  5. तज्ज्ञ डॉक्टरांकडून तपासणी: दिलेल्या तारखेला तज्ज्ञ डॉक्टर तपासणी करून अहवाल वैद्यकीय मंडळाकडे पाठवतात.
  6. वैद्यकीय मंडळाचा निर्णय: वैद्यकीय मंडळ दिव्यांगत्वाचा प्रकार, टक्केवारी व प्रमाणपत्राची वैधता ठरवते.
  7. प्रमाणपत्र व कार्ड: त्यानुसार दिव्यांगत्व प्रमाणपत्र व UDID कार्ड तयार होते. प्लास्टिक UDID कार्ड स्पीड पोस्टने पाठवले जाते; ई-प्रमाणपत्र व ई-UDID कार्ड पोर्टलवरील PwD लॉगिनमधून डाउनलोड करता येते.

मूल्यमापनासाठी बोलावणे येण्यास निश्चित कालमर्यादा नाही; प्रतीक्षा यादी व तज्ज्ञ डॉक्टरांची उपलब्धता यावर ते अवलंबून असते. बोलावणे न आल्यास संबंधित जिल्ह्याच्या मुख्य / जिल्हा वैद्यकीय अधिकाऱ्याशी संपर्क साधावा.

अर्जाची स्थिती येथे तपासा.

UDID कार्डचे प्रकार व वैधता

दिव्यांगत्वाच्या प्रमाणानुसार कार्डचे रंग

  • पांढरे कार्ड४०% पेक्षा कमी दिव्यांगत्व
  • पिवळे कार्ड४०% पेक्षा अधिक ते ७९% पर्यंत
  • निळे कार्ड८०% व त्यापेक्षा अधिक

वैधता

  • कायमस्वरूपी UDID: दिव्यांगत्वात वाढ किंवा घट होण्याची शक्यता नसल्यास वैद्यकीय प्राधिकारी कायमस्वरूपी कार्ड देतात.
  • तात्पुरते UDID: दिव्यांगत्वात बदल होण्याची शक्यता असल्यास तात्पुरते कार्ड दिले जाते. त्याची मुदत संपल्यावर पोर्टलवरील PwD डॅशबोर्डमधून नूतनीकरणासाठी अर्ज करावा.

माहितीत बदल

कार्ड मिळाल्यानंतर नाव, ई-मेल, मोबाइल क्रमांक, लिंग व आधार तपशील PwD लॉगिन डॅशबोर्डमधून अद्ययावत करण्याची विनंती करता येते. संबंधित वैद्यकीय प्राधिकाऱ्याने मान्यता दिल्यानंतर बदल होतो.

शासकीय लाभ व सेवांसाठी UDID माहिती संबंधित शासकीय यंत्रणांना देण्याची संमती PwD डॅशबोर्डमध्ये लॉगिन करून द्यावी, अशी सूचना UDID पोर्टलवर आहे. ही संमती कधीही मागे घेता येते. महाराष्ट्राच्या दिव्यांग सहाय्यक पोर्टलवर नोंदणीसाठीही UDID माहिती सामायिक करण्याची संमती आवश्यक आहे.

अधिकृत संकेतस्थळे

वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न

माझ्याकडे आधीच दिव्यांगत्व प्रमाणपत्र आहे. मी काय करावे?

UDID पोर्टलवर अर्ज करताना “Do you have disability certificate?” या प्रश्नासाठी “Yes” निवडा व प्रमाणपत्र अपलोड करा. पुन्हा मूल्यमापन आवश्यक आहे का, हे वैद्यकीय प्राधिकारी ठरवतात. हस्तलिखित प्रमाणपत्रालाही हेच लागू आहे.

मी कोणत्या जिल्ह्यातून अर्ज करू शकतो?

आपल्या रहिवासी जिल्ह्यातून, किंवा ज्या अधिसूचित शासकीय रुग्णालयात आपल्या दिव्यांगत्वाशी संबंधित उपचार सुरू आहेत तेथून UDID कार्ड मिळवता येते.

मूल्यमापनासाठी कोणत्या रुग्णालयात जायचे हे कसे कळेल?

अर्जानंतर मिळणाऱ्या पावतीवर नेमलेल्या वैद्यकीय प्राधिकारी / रुग्णालयाचा तपशील असतो. तो पोर्टलवरील PwD लॉगिनमध्येही पाहता येतो. मूल्यमापनाची तारीख SMS द्वारे कळवली जाते.

UDID कार्ड किती दिवसांत मिळते?

यासाठी निश्चित कालमर्यादा नाही. कार्ड तयार झाल्यावर ते स्पीड पोस्टने पाठवले जाते. स्पीड पोस्ट ट्रॅकिंग क्रमांक SMS ने येत नाही; तो UDID पोर्टलवरून पाहावा. डिजिटल कार्ड व प्रमाणपत्र PwD लॉगिनमधून डाउनलोड करता येते.

कार्ड मिळाले नाही किंवा हरवले तर?

कार्ड छपाई करणाऱ्या संस्थेशी संपर्क करू नये. दीर्घ काळ कार्ड न मिळाल्यास संबंधित जिल्ह्याचे वैद्यकीय प्राधिकारी / मुख्य किंवा जिल्हा वैद्यकीय अधिकारी यांच्याशी संपर्क साधावा. UDID पोर्टलच्या मुख्यपृष्ठावर “Lost Card / Card Not Received” हा पर्याय उपलब्ध आहे.

अर्ज भरल्यानंतर माहितीत चूक आढळली तर?

अर्ज “Submitted” स्थितीत असल्यास PwD लॉगिन डॅशबोर्डमधून तो दुरुस्त करता येतो. कार्ड मिळाल्यानंतर नाव, ई-मेल, मोबाइल, लिंग व आधार तपशील बदलण्याची विनंती करता येते; वैद्यकीय प्राधिकाऱ्याच्या मान्यतेनंतर बदल होतो.

UDID कार्ड व दिव्यांग सहाय्यक पोर्टल यात काय फरक आहे?

UDID कार्ड व दिव्यांगत्व प्रमाणपत्र भारत सरकारच्या UDID पोर्टलवरून मिळते. दिव्यांग सहाय्यक पोर्टल हे महाराष्ट्र शासनाचे योजना व सेवांसाठीचे पोर्टल असून तेथे नोंदणी करताना UDID कार्ड क्रमांक आवश्यक असतो. UDID कार्ड नसल्यास प्रथम स्वावलंबन (UDID) पोर्टलवर अर्ज करावा.

दिव्यांग साथी धुळे पोर्टलवर UDID साठी अर्ज करता येतो का?

नाही. हे पोर्टल माहिती व मार्गदर्शनासाठी आहे. UDID कार्ड व दिव्यांगत्व प्रमाणपत्रासाठी अर्ज केवळ भारत सरकारच्या अधिकृत UDID पोर्टलवरच करावा.